Hezjod i Teogonia

Biografia Hezjoda

Literatura grecka rozpoczyna się od Homera i Hezjoda i choć dzieła Homera, Iliada i Odyseja, przyciągają zwykle większą uwagę, wkład Hezjoda w kulturę grecką (a pośrednio także zachodnią) jest bez wątpienia równie istotny.

Jedynym zachowanym źródłem informacji biograficznych o Hezjodzie są jego własne utwory. We wczesnych partiach Teogonii Hezjod stwierdza na przykład, że był pasterzem wypasającym owce u podnóża góry Helikon w Beocji, regionie środkowej Grecji. Tam — jak twierdzi — ukazały mu się Muzy i obdarzyły go darem poezji. W Pracach i dniach Hezjod wspomina również, że mieszkał w Askra, niewielkiej osadzie położonej niedaleko Helikonu; że miał brata Persesa, z którym często pozostawał w konflikcie; że ich ojciec przybył do Beocji z eolskiej Kyme w Anatolii; oraz że sam Hezjod rzadko opuszczał swoją rodzinną okolicę, z wyjątkiem jednej krótkiej podróży przez cieśninę Euripos o szerokości trzech mil (4,8 km), z Aulidy do Chalkis. Tam wziął udział w igrzyskach pogrzebowych ku czci Athamasa z Chalkis i zdobył trójnóg w konkursie pieśni — wydarzenie, które przywołuje jako dowód poetyckiego daru otrzymanego od Muz.

Na ile te informacje biograficzne są historycznie wiarygodne, pozostaje niepewne, jednak stanowią one punkt wyjścia do badań nad twórczością Hezjoda. Bardziej złożona jest kwestia datowania jego działalności. Przyjmuje się jednak powszechnie, że zarówno Hezjod, jak i Homer tworzyli w VIII wieku p.n.e., krótko po pojawieniu się alfabetu greckiego. Okres ten nastąpił po wiekach upadku związanych z długą epoką ciemną, która rozpoczęła się około 1200 r. p.n.e., kiedy wiele głównych cywilizacji basenu Morza Śródziemnego — w tym hetycka, asyryjska, babilońska i mykeńska — uległo załamaniu w wyniku katastrof naturalnych, wewnętrznych konfliktów oraz najazdów grup znanych w późniejszych źródłach zbiorczo jako Ludy Morza.

Hezjod a Homer

Ogólnie rzecz biorąc, Hezjod i Homer tworzyli w tym samym okresie historycznym. Posługiwali się także zbliżonym dialektem języka greckiego — odmianą greki jońskiej, zwykle określaną mianem greki homeryckiej lub epickiej — która różniła się od greki epoki klasycznej w stopniu porównywalnym z różnicą między językiem Szekspira a współczesnym angielskim. Wobec tych podobieństw językowych nie dziwi fakt, że obaj autorzy stosują wiele tych samych konwencji poetyckich, takich jak użycie epitetów: opisowych określeń wskazujących charakterystyczną cechę danej postaci lub bóstwa (na przykład „gromowładny Zeus” czy „sowiooka Atena”).

Tym, co ostatecznie łączy Homera i Hezjoda, jest fakt, że obaj poeci koncentrują się na bogach i herosach wschodniego basenu Morza Śródziemnego — a dokładniej na mykeńskiej kulturze greckiej, która przestała istnieć setki lat przed ich narodzinami i przetrwała jedynie w opowieściach i legendach. Każdy z poetów podchodzi jednak do tego dziedzictwa w odmienny sposób. Eposy Homera opowiadają konkretne historie związane z kluczowymi postaciami wojny trojańskiej i przedstawiają jedne z najbardziej złożonych i w pełni ukształtowanych postaci w całej literaturze — zarówno śmiertelników, takich jak Achilles i Odyseusz, jak i nieśmiertelnych bogów, w tym Zeusa i Atenę.

Z kolei Teogonia Hezjoda obejmuje szerszą perspektywę i skupia się na najdonioślejszych zagadnieniach: stworzeniu świata i nieba, narodzinach bogów, sporach i walkach pomiędzy kolejnymi pokoleniami bóstw oraz rozmaitych relacjach między bogami a śmiertelnikami. Nie powinno to dziwić, skoro greckie słowo „teogonia” oznacza dosłownie „genealogię bogów”. Głównym celem tego dzieła jest zatem wyjaśnienie pochodzenia wszechświata oraz przedstawienie rozwoju kolejnych generacji bogów — od istot pierwotnych, takich jak Nyks (Noc) i Gaja (Ziemia), aż po bogów olimpijskich, w tym Zeusa, Atenę i Herę.

Nie oznacza to jednak, że w Teogonii brakuje poruszających opowieści — wręcz przeciwnie. To stosunkowo krótkie dzieło zawiera wiele najbardziej znanych epizodów mitologii greckiej, w tym kastrację Uranosa przez Kronosa, narodziny Afrodyty i Ateny, wojnę bogów z Tytanami oraz mity związane z Prometeuszem, Heraklesem, Pegazem, Pandorą, Jazonem i Medeą, a także Perseuszem i Meduzą. Pojawia się w nim również bogaty zbiór niezwykłych potworów, takich jak Sturęcy, Cyklopi, Harpie, Gorgony, Echidna, Orthros, Cerber, Hydra z Lerny oraz Chimera.

O Teogonii – podsumowanie

Podsumowując, Teogonia Hezjoda oferuje fascynujący przegląd mitologii greckiej, choć jej lektura może być wymagająca ze względu na ogromną różnorodność i złożoność greckiego panteonu. Poemat wymienia ponad 400 bogów, półbogów oraz istot mitologicznych. Wiele z tych postaci zostało omówionych bardziej szczegółowo w naszej antologii mitologicznej, w części poświęconej mitologii starożytnej Grecji.

Poniżej znajduje się glosariusz zawierający odnośniki do bohaterów i bogów, z których każdy prowadzi bezpośrednio do odpowiedniej sekcji mitologicznej.