Peisistratydzi, Upadek Tyranidy: Historia i Znaczenie

Pizystratydzi, Upadek Tyranidy

Z materiałów źródłowych wynika, że istniały sprzeczne tradycje dotyczące tego, czy Hippiasz, czy Hipparch był następcą Pizystrata w latach 528/7 p.n.e., oraz dotyczące obalenia tyranidy.

Jedna tradycja chwali Alkmeonidów za zorganizowanie oporu przeciwko Hippiaszowi i za pomoc w doprowadzeniu do upadku tyranidy w latach 511/0 p.n.e. Druga tradycja przypisuje chwałę za zakończenie tyranidy „Tyranobójcom”, Harmodiuszowi i Arystogejtonowi, którzy zamordowali Hipparcha na uroczystości Wielkich Panatenajów w latach 514/3 p.n.e. Podstawowym czynnikiem w tej drugiej wersji jest pogląd, że Hipparch, a nie Hippiasz, był rządzącym tyranem. Pomija również dogodnie fakt, że tyrania trwała jeszcze trzy do czterech lat pod rządami Hippiasza, aż do jego wygnania w latach 511/0 p.n.e.; kompilator Marmor Parium, inskrypcji z III wieku, posuwa się nawet do datowania zabójstwa Hipparcha na rok 511/0 p.n.e. Ten spór o efektywne zakończenie tyranidy – czy było to zabójstwo Hipparcha, czy wygnanie Hippiasza – a co za tym idzie, o prawdziwych „bohaterach” prawdopodobnie odzwierciedla propagandę przeciwnych frakcji politycznych, zwłaszcza drugiej wersji, której celem wydaje się być dewaluacja osiągnięć Alkmeonidów poprzez podkreślenie sławy Harmodiusza i Arystogejtona.

Ta druga wersja zyskiwała coraz większą akceptację w V wieku do tego stopnia, że składano coroczne ofiary Tyranobójcom jako bohaterom przez „polemarchę” w imieniu państwa (Arystoteles, Ath. Pol. 58.1), a ich potomkowie byli utrzymywani na koszt publiczny (IG I3 131). To pragnienie Tukidydesa, aby poprawić tę (jego zdaniem) błędną tradycję, skłoniło go do napisania dygresji na temat upadku Pizystratydów (6.53–59), która ma niewiele wspólnego z głównym tematem tej księgi; a ostry ton jego dygresji ujawnia jego irytację, że druga wersja, prawdopodobnie przedstawiona przez szanowanego Atidografa, Hellanikosa z Lesbos, została powszechnie zaakceptowana przez Ateńczyków. Stanowczo podkreśla, że Hippiasz był najstarszym ze wszystkich synów Pizystrata i tym samym był jego następcą jako tyran (6.54.2), z czym zgadza się Herodot (5.55.1). Arystoteles z kolei był pierwszym źródłem, które zaproponowało kompromis między sprzecznymi relacjami, sugerując wspólne rządy synów, ale nawet on przyznaje, że Hippiasz był starszy i faktycznie kierował rządami Aten (Ath. Pol. 18.2). Istnieją jednak dobre powody, by sądzić, że istnienie i powszechna akceptacja tych dwóch różnych relacji wynikały z chęci Ateńczyków do pominięcia jednego bardzo niemiłego faktu: lwia część pochwał za obalenie tyranidy w Atenach należała się Spartanom.

Niemniej jednak istnieje zgoda między trzema głównymi źródłami literackimi, że tyrania stała się bardziej surowa po zamordowaniu Hipparcha – Arystoteles, Ath. Pol. 19, Herodot 5.62.2 i Tukidydes:

Tukidydes 6.59.2

Najpełniejszy opis ostatnich lat tyranidy podaje Herodot (5.62–65). Choć myli się w swoim twierdzeniu, że Alkmeonidzi byli na ciągłym wygnaniu przez całą tyranidę Pizystratydów, ma rację, że ośrodkiem oporu przeciwko tyranii byli Alkmeonidzi, którzy musieli zostać ponownie wygnani w pewnym momencie po archoncie Klejstenesa w latach 525/4 p.n.e. Filochor, Atidograf z III wieku, stwierdza, że zostali wygnani przez synów, a nie przez samego Pizystrata (FGrH 3B 328 F115), a bezwzględność rządów Hippiasza i bojaźliwa nieufność wobec jego prawdziwych lub wyimaginowanych wrogów po zabójstwie jego brata mogły być politycznym tłem dla ich wygnania.

Alkmeonidzi i inne wygnane rodziny, prawdopodobnie w 513 roku p.n.e., podjęli próbę uwolnienia Aten od tyranidy siłą; zajęli fort w Leipsydrion w północnej Attyce, ale zostali dotkliwie pokonani przez Hippiasza. Postanowili więc uzyskać wsparcie Spartan, co uczynili z pomocą wyroczni delfickiej. Podjąwszy się kontraktu na odbudowę świątyni w Delfach, która spłonęła w latach 548/7 p.n.e., zyskali przychylność wyroczni, używając marmuru na jej froncie, zamiast wapienia, jak uzgodniono w kontrakcie. W rezultacie każda spartańska konsultacja z wyrocznią spotykała się z rozkazem kapłanki, aby uwolnić Ateny. Pierwsza próba Spartan pod wodzą Anchimoliosa w latach 512/1 p.n.e. zakończyła się niepowodzeniem z powodu przewagi tesalskiej kawalerii, która została wezwana przez Hippiasza zgodnie z ich sojuszem. W końcu Spartanie wysłali większe siły pod wodzą króla Kleomenesa, które tym razem pokonały tesalską kawalerię i obległy Hippiasza i jego zwolenników wewnątrz Akropolu. Oblężenie zakończyło się schwytaniem synów Pizystratydów, gdy próbowali uciec w bezpieczne miejsce; w zamian za bezpieczny powrót dzieci Hippiasz zgodził się opuścić Ateny w ciągu pięciu dni. Tak zakończyła się tyrania Pizystratydów w Atenach, ale nie był to ostatni raz, kiedy Hippiasz lub Kleomenes postawili stopę na ziemi attyckiej.