Święta Religijne Pizystratydów: Historia i Znaczenie

Święta Religijne Pizystratydów

Pizystrat rozmyślnie zachęcał do rozwoju kultów i świąt narodowych kosztem lokalnych, które były zdominowane przez arystokratów, będących jego rzeczywistymi lub potencjalnymi wrogami.

Jego celem było rozwinięcie w Ateńczykach poczucia tożsamości narodowej, skupionej wokół Ateny i Aten, a także zwiększenie prestiżu Pizystratydów, zamieszkałych w Atenach, a tym samym umocnienie ich władzy.

Najważniejszym z tych świąt religijnych były Wielkie Panatenaje ku czci Ateny, bogini patronki Aten. Prawdopodobnie istniał starszy, prostszy kult, ale w latach 566/5 został on zreorganizowany tak, aby składał się z Wielkich Panatenajów co cztery lata i mniejszego święta w każdym z trzech lat pośrednich. Według Ferekydesa, który napisał genealogię arystokratycznej rodziny Filajdów, święto Panatenajów zostało założone przez Filajda Hippoklejdesa, który był archontem eponimicznym (głównym archontem) w tym czasie (FGrH 3.F.2). Euzebiusz, chrześcijański pisarz z III wieku n.e., datuje wprowadzenie zawodów sportowych do Panatenajów na 566 lub 565 rok, a zatem rozsądne jest przekonanie, że poważna reorganizacja tego kultu miała miejsce za archontatu Hippoklejdesa w latach 566/5. Składało się ono ze śpiewu i tańca na Akropolu w nocy, po którym następowała wczesna poranna procesja na Akropol, ofiara i uczta. Odbywały się również zawody sportowe i jeździeckie, do których zapraszano wszystkich greckich sportowców, i bardzo możliwe, że w tym czasie wprowadzono konkursy śpiewu i muzyczne (na pewno za czasów Hipparcha).

Dalsze dowody na poparcie daty reorganizacji Panatenajów w połowie lat 60. VI wieku p.n.e. pochodzą z wydarzeń w innych częściach Grecji i z sytuacji politycznej w Atenach. Tuż przed Wielkimi Panatenajami założono trzy nowe konkursy czteroletnich igrzysk, wzorowane na igrzyskach olimpijskich: igrzyska pytyjskie w Delfach (582), istmijskie (581) i nemejskie (573). Rosnący dobrobyt Aten i świadomość własnej ważności prawdopodobnie działały jako bodziec do jak najszybszego konkurowania z tymi międzynarodowymi rywalami. Czarnofigurowe wazy panatenajskie wypełnione olejem z ‘świętych’ drzew oliwnych, które były zamawiane przez państwo do wręczania zwycięzcom na igrzyskach, można datować stylistycznie na ten okres. Jest to również dekada, w której Pizystrat ugruntowywał swoją pozycję jako ważny polityk w oczach Ateńczyków. Jego ostatecznym celem było zostanie tyranem, do czego próbował po raz pierwszy w latach 561/0, a zatem musiał utrzymywać wysoki profil, aby zdobyć przychylność ludu. Jego starannie przygotowane powiązanie z Ateną i jego prawdopodobne publiczne poparcie dla budowy świątyni Ateny Polias zostały omówione powyżej. W tym kontekście wydaje się bardzo znaczące, że Hippoklejdes pochodził z rodziny Filajdów, której centrum władzy znajdowało się w Brauron, rodzinnym okręgu Pizystrata, i którzy prawdopodobnie byli jego sojusznikami politycznymi w latach 60. VI wieku p.n.e. (tak jak byli jego synami w latach 20. VI wieku p.n.e.). Można zatem przypuszczać, że Pizystrat odegrał znaczącą rolę w reorganizacji Panatenajów i zwiększył ich znaczenie podczas swojej tyranii.

Wprowadzenie i rozwój Dionizji Miejskich jako kultu narodowego nie są bezpośrednio powiązane z Pizystratem przez żadne pierwotne źródło, ale fakt, że ich wzrost znaczenia ma miejsce podczas jego tyranii, silnie sugeruje jego polityczne poparcie i aktywne promowanie kultu. To święto upamiętniało przeniesienie do Aten kultu Dionizosa Eleutereusa z Eleuter, miasta na granicy Attyki i Beocji. Pauzaniasz (1.38.8) stwierdził, że przeniesienie zbiegło się w czasie z uzyskaniem przez mieszkańców Eleuter obywatelstwa państwa ateńskiego, aby uciec przed Beotami, których nienawidzili; w ten sposób można dostrzec motywy polityczne po stronie Pizystrata, jak również powody religijne, dla przeniesienia kultu. W V wieku p.n.e. święto przebiegało według ustalonej procedury: na kilka dni przed Dionizjami stary drewniany wizerunek Dionizosa przenoszono z jego sanktuarium u stóp Akropolu do Akademii, która znajdowała się poza murami na drodze do Beocji; następnie przenoszono go z powrotem do jego świątyni w procesji tuż przed rozpoczęciem głównego święta, aby upamiętnić jego pierwotną podróż; w dniu otwarcia święta odbywała się wspaniała procesja, eskortująca byki, które miały być złożone w ofierze przy ołtarzu sanktuarium Dionizosa; po ofierze odbywało się wiele uczt i pijaństwa; wieczorem odbywała się wspólna zabawa (‘komos’), która polegała na tańcach i śpiewach mężczyzn na ulicach przy akompaniamencie fletów i harf; następne trzy do pięciu dni poświęcano na występy tragedii i komedii oraz ostateczny osąd najlepszych dramaturgów, aktorów i ‘choregoi’ (impresariów). Podstawowymi elementami Dionizji Miejskich były główna procesja, ofiara i uczta oraz zabawa (komos) wieczorem i wydaje się rozsądne przypuszczenie, że były one obecne w pierwotnym święcie Pizystratydów.

Istnieje jednak również związek między Pizystratem a V-wiecznymi występami tragedii, komedii i dytyrambów (które były pieśniami śpiewanymi przez chóry złożone z 50 mężczyzn i 50 chłopców ku czci Dionizosa). Wiadomo, że śpiew chóralny i taniec były powszechne w najwcześniejszym kulcie Dionizosa, nie tylko w Attyce, ale także w Sykionie na północnym wybrzeżu Peloponezu i prawdopodobnie w innych częściach Grecji; i to prawdopodobnie z tego korzenia rozwinęły się konkursy chóralne i V-wieczne przedstawienia dramatyczne. Jeszcze bardziej znacząca dla Pizystrata jest tradycja, że pierwsze przedstawienie tragedii zostało podjęte przez Tespisa, co zostało zapisane na Marmor Parium, chociaż data jest mocno uszkodzona; ale Suda, X-wieczny leksykon lub encyklopedia literacka, datuje to wydarzenie pod hasłem ‘Thespis’ na Olimpiadę 536–532 i zasadnie sugeruje się, że 534/3 był rzeczywistym rokiem, sześć lat przed śmiercią Pizystrata. Po raz kolejny można zaobserwować polityczną przenikliwość Pizystrata w jego aktywnym wspieraniu święta narodowego, które oferowało widowisko i rozrywkę w Atenach wszystkim Ateńczykom, zwiększając w ten sposób popularność jego reżimu. Warto również zauważyć, że to święto nie było pod kontrolą ‘basileusa’ (króla-archonta), przywódcy religijnego państwa, ale archonta eponimicznego (głównego archonta), którego wybory były kontrolowane przez Pizystratydów i który był zatem poddany ich politycznemu kierownictwu. Jest mało prawdopodobne, aby Pizystrat przewidział genialne osiągnięcia V-wiecznego dramatu ateńskiego, ale jego patronat nad sztuką zapewnił mu bodziec.

Trzecim świętem religijnym, które nosi znamię Pizystrata, jest Olimpijada ku czci Zeusa Olimpijskiego. Uważa się, że ustanowił to święto w drugiej połowie VI wieku jako jeden z dwóch sposobów uczczenia Zeusa Olimpijskiego; drugim było zatwierdzenie budowy Olimpijonu, największej świątyni tamtych czasów na greckim lądzie. Data święta prawdopodobnie upamiętnia rocznicę założenia świątyni i prawdopodobnie składała się z pokazów umiejętności jeździeckich kawalerii. Tak więc obchody świąt publicznych z ich licznymi występami artystycznymi i ogromny program robót publicznych były największymi osiągnięciami Pizystratydów, ponieważ stanowiły inspirację i trwały wkład w przyszłą wielkość Aten.