Reformy Klejstenesa i jego motywacje - Historia starożytnej Grecji

Reformy i motywy Klejstenesa

Opinie naukowe są podzielone co do motywów, które skłoniły Klejstenesa do wprowadzenia reform, wahając się od oportunizmu nastawionego na własne korzyści po szlachetny altruizm, z naciskiem na jeden aspekt reform kosztem innych, aby wesprzeć dany punkt widzenia.

Jednak motywy polityka rzadko są proste, nawet jeśli można je wydedukować z rozsądną dokładnością, i częściej odzwierciedlają kombinację interesu własnego i troski o dobro publiczne; i wydaje się, że tak jest w przypadku Klejstenesa.

Herodot stwierdził, że Klejstenes przyłączył do swojej frakcji osoby wcześniej ignorowane dopiero wtedy, gdy Isagoras zaczął go pokonywać (5.69.2), i w tym kontekście można podejrzewać pewien stopień oportunizmu w jego reakcji na problem nowych obywateli. Rewizja list obywateli miała miejsce wkrótce po wygnaniu Hippiasza i była skierowana do osób nieczystego ateńskiego pochodzenia, które wcześniej postrzegały Pizystrata jako swojego protektora:

Arystoteles, Ath. Pol. 13.5

Dwie rzeczy nie są z tego jasne: tożsamość tych zagrożonych obywateli oraz środki, za pomocą których zostali pozbawieni praw obywatelskich. Co się tyczy ich tożsamości, możliwe jest, że niektórzy z tych nowych obywateli byli zagranicznymi najemnikami, których tyrani użyli do przejęcia władzy w 546 roku i zatrudniali przez cały swój reżim dla bezpieczeństwa (Herodot 1.64.1; Tukidydes 6.55.3); tyrani mogli im pozwolić osiedlić się w Attyce. Inni nowi obywatele byli prawdopodobnie potomkami wykwalifikowanych rzemieślników, których Solon przyciągnął do Aten ofertą obywatelstwa (Plutarch, Solon 24.4).

Co się tyczy środków pozbawienia praw obywatelskich, możliwe jest, że odpowiedź leży w rzekomo opartych na pokrewieństwie ‘fratriach’, czyli bractwach, których członkostwo było jedynym formalnym dowodem obywatelstwa przed reformami Klejstenesa. Jednak za czasów tyranii wykluczenie z fratrii nie uniemożliwiłoby nowym obywatelom korzystania z praw obywatelskich, na przykład uczestniczenia w Ecclesii. Ale upadek tyranii naraziłby ich na niebezpieczeństwo, a rewizja list obywateli przez fratrie, ograniczająca obywatelstwo do członków fratrii, pozbawiłaby ich obywatelstwa. Decyzja Klejstenesa, aby uczynić członkostwo w ‘demach’ jedynym formalnym kryterium obywatelstwa ateńskiego i jego integracja nowych obywateli z tymi demami zagwarantowałyby ich dobrą wolę. Klejstenes naturalnie oczekiwał, że ich wynikająca z tego wdzięczność przełoży się na solidne poparcie dla niego i jego frakcji, zwłaszcza w czasie wyborów na eponimicznego (głównego) archonta i inne ważne stanowiska.

Istnieją również powody, aby podejrzewać oportunizm w reformach plemiennych. Odgałęzienia Alkmeonidów i przypuszczalnie ich polityczni zwolennicy mieszkali w trzech dużych demach w mieście Ateny, a inne odgałęzienia rodziny w ich (prawdopodobnym) pierwotnym domu na południowo-zachodnim wybrzeżu Attyki. Podejrzenia o manipulacje wyborcze dla celów politycznych budzą się, gdy okazuje się, że nie tylko te trzy demy zostały przydzielone do trzech różnych miejskich ‘trytii’ (trzecich), ale także, że te trzy miejskie trytie zostały umieszczone w tych samych trzech plemionach, co trzy nadbrzeżne trytie z południowo-zachodniego wybrzeża Attyki – Plemie 1 (Erechteis), Plemie 7 (Cecropis) i Plemie 10 (Antiochis). Jeśli tak było, to doprowadziłoby to do tego, że zwolennicy i podopieczni Alkmeonidów staliby się dominującą siłą polityczną w dwóch z trzech trytii w trzech różnych plemionach. W ten sposób kontrolę Alkmeonidów można było sprawować w wyborach plemiennych na stanowisko ‘stratega’ (generała plemiennego) oraz na 50 radnych plemiennych nowej Boule 500.

Ponadto, jeśli większość nowych obywateli, którym Klejstenes przywrócił obywatelstwo, mieszkała w mieście i wokół niego, jak się powszechnie uważa, to wpływy Alkmeonidów można było również wywierać w większości z dziesięciu miejskich trytii. Natomiast jego przeciwnicy polityczni byli w wyraźnie niekorzystnej sytuacji, ponieważ ich zwolennicy i podopieczni mogli dominować tylko w jednej z trzech trytii nowych plemion, ponieważ pozostałe dwie trytie znajdowały się w oddzielnych geograficznie i politycznie bezstronnych obszarach Attyki. Ponadto niektóre trytie nie były zwarte geograficznie, ale miały demy, które były geograficznie oddalone od głównej miejscowości trytii: zostało to wyraźnie zaprojektowane przez Klejstenesa, aby utrudnić jego przeciwnikom politycznym gromadzenie poparcia w trytii dla wyboru stratega i wpływanie na wybór radnych do Boule 500 w ramach trytii.

Niemniej jednak trudno uwierzyć, że Klejstenes musiałby podjąć się tak złożonej reformy, gdyby jedynie pragnął promować interesy Alkmeonidów. Historia VI wieku, w tym jego własne doświadczenia z ostatnich wydarzeń, sprawiły, że Klejstenes w pełni docenił charakter problemów, które tak boleśnie trapiły Ateny: intensywną rywalizację frakcji kierowanych przez arystokratów w ich walce o władzę, która powodowała niestabilność polityczną. Wcześniejsza próba rozwiązania tego problemu przez Solona nie powiodła się, ponieważ nie zajął się on źródłem frakcyjności: dominacją czterech jońskich lub attyckich plemion przez wiodące rodziny arystokratyczne w ich własnym regionie. Początki ich dominacji leżą w prehistorii, kiedy pokrewieństwo lub rzekome pokrewieństwo było wspólnym elementem, który łączył Ateńczyków w narodowość. Członkowie czterech plemion jońskich wywodzili swoje pochodzenie od czterech synów Jona, syna Apollina. Każde plemię (‘phyle’) miało niższy poziom organizacji, lokalne fratrie lub bractwa; składały się one z indywidualnych gospodarstw domowych lub rodzin (‘oikoi’, liczba pojedyncza ‘oikos’) i klanów (‘gene’, liczba pojedyncza ‘genos’), w których wiele rodzin wywodziło swoje pochodzenie od wspólnego legendarnego przodka. To w tych lokalnych fratriach, a zatem w plemionach jońskich, klany arystokratyczne były w stanie wywierać swoją dominację polityczną ze względu na swój status społeczny, siłę ekonomiczną i przywództwo religijne, a tym samym utrzymywać swoją władzę nad różnymi regionami Attyki.

Powstanie w pierwszej połowie VI wieku trzech takich frakcji kierowanych przez arystokratów, ‘Ludzi z Równiny’, ‘Ludzi z Wybrzeża’ i ‘Ludzi zza Wzgórz’ doprowadziło do przewrotów politycznych i ostatecznie do tyranii, z trudnymi konsekwencjami dla klanów arystokratycznych w opozycji do tyrana. Zakończenie tyranii doprowadziło do odnowienia waśni między frakcjami kierowanymi przez arystokratów i do niestabilności politycznej, której kulminacją było wygnanie klanu Alkmeonidów i 700 rodzin, które były ich politycznymi zwolennikami. Konsekwencje porażki w tym frakcyjnym stylu polityki stały się zbyt wysoką ceną dla przegranych; ale, co ważniejsze, Ateny nigdy nie zdobyłyby jedności politycznej i stabilności, które były niezbędnymi warunkami wstępnymi, aby stać się państwem pierwszej rangi w świecie greckim. Tak więc reforma demów i plemion Klejstenesa miała na celu przełamanie nadrzędnej regionalnej władzy tych klanów arystokratycznych i ich frakcji poprzez zakończenie formalnych funkcji politycznych fratrii i starych plemion; a za pomocą Boule 500 i Ecclesii (Zgromadzenia) stworzenie zrównoważonej konstytucji, w której władza polityczna ludu byłaby wystarczająca, aby działać jako równa przeciwwaga dla władzy arystokracji.