Tyrania Pizystratydów: Rządy, historia i wpływ na starożytne Ateny

Tyrania Pizystratydów (Rządy Pizystratydów)

Pizystrat rządził od ok. 547/6 roku p.n.e. aż do swojej śmierci w 528/7 roku p.n.e., w tym czasie utrzymywał swoją władzę dzięki mieszance siły, dyplomacji w kontaktach z arystokracją oraz polityce wspierającej ubogich.

Siły, które zgromadził do czasu bitwy pod Pallene, były zdecydowanie większe niż te jego arystokratycznych przeciwników. Wielu jego wrogów zginęło w wyniku bitwy, a ci z ocalałych, którzy nie chcieli zaakceptować rządów Pizystrata, udali się na wygnanie wraz z Alkmeonidami (Herodot 1.64.3). W ten sposób bezpośrednie zagrożenie ze strony jego najbardziej nieprzejednanych wrogów zostało usunięte. Ponadto, aby zapewnić dobre zachowanie arystokratów, którzy byli gotowi pozostać w Atenach i współpracować z jego reżimem, wziął ich dzieci jako zakładników i oddał pod opiekę Lygdamisa, tyrana Naksos (Herodot 1.64.1). Wreszcie, rozbrojenie ludu i utrzymanie oddziału najemników, opłacanych z wpływów podatkowych i dochodów z jego interesów w Tracji, zapewniło mu środki militarne do egzekwowania swojej woli, jeśli zajdzie taka potrzeba.

Jednak Pizystrat zdawał sobie sprawę, że represyjny reżim, oparty głównie na sile zbrojnej, sprowokuje gwałtowną reakcję arystokracji i ludu, dlatego prowadził liberalną politykę:

Arystoteles, Ath. Pol. 16.8–9

Nie obnosząc się swoją władzą, Pizystrat uniknął zrażenia do siebie arystokratów; a pozwalając im zachować swój status i prestiż, przekonał ich do współpracy ze swoim reżimem.

Tukidydes (6.54.6) stwierdza, że synowie Pizystrata dbali o to, by jeden z nich zawsze sprawował urząd, co musi oznaczać jednego z członków ich rodziny lub politycznych zwolenników; to prawdopodobnie było kontynuacją polityki ich ojca. [O]neto[rides] prawdopodobnie został mianowany przez Pizystrata przed jego śmiercią i dlatego pozwolono mu objąć stanowisko archonta eponima (głównego archonta). W następnym roku Hippias upewnił się, że sprawuje urząd, aby umocnić swoją pozycję jako następca ojca na stanowisku tyrana. Kolejne dwa nazwiska ujawniają zakres współpracy między Pizystratydami a arystokratami. [C]lejsten[es] był synem i następcą Megaklesa, przywódcy Alkmeonidów z „Ludzi z Wybrzeża”, który uciekł na wygnanie w 546 roku po bitwie pod Pallene. Herodot (1.64.3; 6.123.1) sprawia wrażenie – oparte najprawdopodobniej na informacjach dostarczonych przez Alkmeonidów – że Alkmeonidzi pozostawali na wygnaniu przez cały okres tyranii, ale ten napis ujawnia, że doszło do zbliżenia między rodzinami. W ten sam sposób Miltiades, syn Kimona, z wybitnej rodziny Filaidów, jawi się jako współpracownik. Jego ojciec również został wygnany, ale jego dedykacja drugiego zwycięstwa olimpijskiego, prawdopodobnie w 532 roku, Pizystratowi (Herodot 6.103) utorowała drogę do powrotu jego samego i jego rodziny.

Pizystrat wykazał się sprytem w stosunku do arystokratów, pozwalając konstytucji Solona działać prawie normalnie, a raczej, prawie tak, jak Solon zamierzał po raz pierwszy:

Arystoteles, Ath. Pol. 16.2

Dlatego rozsądne jest przekonanie, że archonci, Areopag, Ecclesia i Boule 400 wykonywali swoje funkcje, zgodnie z ustaleniami Solona, z minimalną bezpośrednią ingerencją Pizystrata. To pozorne wrażenie normalności spodobałoby się również arystokratom, ponieważ ich godność i prestiż byłyby publicznie uznawane, zwłaszcza podczas sprawowania urzędu archonta i członkostwa w Areopagu, chociaż w rzeczywistości ich władza polityczna była poważnie ograniczona. Ta polityka nieingerencji ze strony tyranów jest potwierdzona przez Tukidydesa:

Tukidydes 6.54.5–6

Jest jasne, że Hippias i Hipparch, synowie Pizystrata, o których komentował Tukidydes, prowadzili umiarkowaną politykę swojego ojca. Nie ma bezpośrednich dowodów na to, że Pizystrat nawet skonfiskował ziemię swoim wygnanym wrogom; w rzeczywistości wiadomo, że majątek Kimona, ojca Miltiadesa, pozostał nienaruszony podczas jego wygnania (Herodot 6.103.3), być może jako zachęta do powrotu jego przeciwników. Fakt, że Kimon z Filaidów i Klejstenes z Alkmeonidów, dwie z najwybitniejszych rodzin arystokratycznych w ateńskiej polityce, i przypuszczalnie inne rodziny, które były z nimi politycznie związane, powróciły do Aten za czasów Pizystratydów, jest świadectwem sukcesu tej polityki dyplomacji i pojednania.

Trzecim elementem, który miał fundamentalne znaczenie dla utrzymania rządów Pizystrata, była jego polityka wspierająca ubogich:

Arystoteles, Ath. Pol. 61.2–4

Anulowanie długów przez Solona i zakończenie statusu hektemoroi dało jedynie tymczasową ulgę ekonomiczną biednym rolnikom, ale nie zrobił on praktycznie nic, aby zapewnić im środki do poprawy ich sytuacji finansowej, a tym samym uniknąć ponownego zadłużenia. Pizystrat ulepszył reformy gospodarcze Solona, pożyczając pieniądze biednym rolnikom, co zapewniło im pozytywną pomoc na wiele sposobów: albo inwestować w swoją ziemię, zwiększając w ten sposób jej produkcję rolną; albo utrzymać się w okresie przejściowym, kiedy przestawiali się z uprawy zbóż na uprawę oliwek i winorośli; albo pomóc innym przetrwać do czasu, aż wzrost możliwości zatrudnienia w przemyśle pozwoli im przejść z rolnictwa, ponieważ jego podatek od produktów rolnych zachęcał tych, którzy mieli kapitał, do dywersyfikacji i inwestowania w przemysł. W V wieku Ateny miały powszechną klasę odnoszących sukcesy drobnych rolników, a duża część zasługi za to należy do Pizystrata.

Arystoteles, ujawniając swoje proarystokratyczne uprzedzenia, podkreśla polityczne motywy szczodrych pożyczek tyrana dla ubogich, które mogły odegrać rolę w formułowaniu tej polityki, chociaż jego motywy wyglądają anachronicznie, tj. postdemokratycznie; ale osiągnięcie bezpieczeństwa ekonomicznego przez dawniej zubożałych rolników było o wiele ważniejszym motywem dla tyrana, ponieważ ich wynikająca z tego wdzięczność była bezpieczniejszym sposobem na utrzymanie ich lojalności. Istnieje opowieść, że pewnego razu, podczas jednej z wielu podróży po Attyce, podczas których stale przeglądał i rozwiązywał spory, zobaczył rolnika z trudem uprawiającego bardzo kamienisty kawałek ziemi. Kiedy Pizystrat poprosił swojego towarzysza, aby dowiedział się, co ziemia produkuje, rolnik odparł z goryczą „bóle i cierpienia” i zaczął narzekać na 10-procentowy podatek tyrana od jego skromnych produktów; Pizystrat natychmiast zwolnił go ze wszystkich podatków (Arystoteles, Ath. Pol. 16.6). Autentyczność tej konkretnej historii może być kwestionowana, ale nie częste objazdy kontrolne Pizystrata po Attyce, które ujawniają jego troskę o dobro ubogich. 10-procentowy podatek, sam w sobie niezbyt wymagający, w rzeczywistości prawdopodobnie był tylko 5-procentowym podatkiem, jak to miało miejsce za rządów synów Pizystrata (Tukidydes 6.54.5), ponieważ greckie słowo „decate” było prawdopodobnie tradycyjnym słowem oznaczającym „podatek”. Ponadto, aby poprawić jakość życia niższych klas, wprowadził lokalnych sędziów, aby administracja prawa została usunięta spod władzy lokalnych arystokratów, zapewniając w ten sposób sprawiedliwość ubogim i podkreślając nadrzędną pozycję państwa nad arystokratami (Arystoteles, Ath. Pol. 16.5).

Polityka zagraniczna Pizystrata i jego synów również pośrednio przyczyniła się do dobrobytu Aten: pokojowe stosunki zagraniczne stworzyły korzystny klimat ekonomiczny, w którym Ateńczycy mogli w pełni wykorzystać rynki eksportowe:

Arystoteles, Ath. Pol. 16.7

Pizystrat, w przeciwieństwie do niektórych innych tyranów, takich jak Klejstenes z Sicyonu, nie polegał na agresywnej polityce zagranicznej, aby zjednoczyć ludzi wokół swoich rządów. Miał już sojuszników w Grecji w okresie po swoim drugim wygnaniu z Aten, a mianowicie Eretrię, Teby, Argos i Naksos; a podczas jego tyranii prawdopodobnie zawarto sojusz z potężną Tesalią, co silnie sugeruje imię jego trzeciego syna, Tessalosa. W pewnym momencie zawarto również sojusz ze Spartą, co ujawnia przemówienie Kleomenesa, króla Sparty, kiedy próbował przekonać swoich sojuszników peloponeskich do przywrócenia Hippiasa jako tyrana Aten (Herodot 5.91), chociaż mógł on zostać zawarty za rządów Hippiasa. Wydaje się, że Pizystrat generalnie wolał zapewnić pokój, nawiązując stosunki dyplomatyczne z obcymi mocarstwami; ale nie powstrzymało go to od użycia siły, kiedy uważał, że leży to w interesie Aten lub jego własnym. Ta podwójna polityka dyplomacji i siły okazała się bardzo skuteczna w sprawach zagranicznych.

Jednym z pierwszych aktów jego rządów był atak na Naksos i ustanowienie Lygdamisa, jego sojusznika, jako tyrana (Arystoteles, Ath. Pol. 15.3). Pozycja Aten na Morzu Egejskim i prestiż wśród państw jońskich zostały dodatkowo wzmocnione przez religijne oczyszczenie wyspy Delos przez Pizystrata (Herodot 1.64.2) – Delos było miejscem jońskiego festiwalu lekkoatletyki, poezji i muzyki, w którym uczestniczyły miasta Jonii, wyspy i Ateny (Tukidydes 3.104). Sigeum, które zajmowało ważne geograficzne położenie na lądzie jońskim w pobliżu Hellespontu, zostało odzyskane siłą z Mityleny przez Pizystrata, który ustanowił syna, Hegistrata, jako władcę (Herodot 5.91.5). Ponadto Miltiades został władcą Dolonków na Chersonezie, półwyspie po zachodniej stronie Hellespontu. Chociaż Herodot stwierdza, że niezadowolenie z rządów Pizystrata było ważnym motywem przyjęcia przez Miltiadesa zaproszenia Dolonków (6.34–35.3), jest o wiele bardziej prawdopodobne, że kolonia ta została założona za pełną zgodą Pizystrata, ponieważ kolonistów nie można było usunąć z Aten bez jego zgody, a jego ważne strategiczne położenie w pobliżu Hellespontu, uzupełniające Sigeum po przeciwnej wschodniej stronie, zostałoby przyjęte z zadowoleniem przez tyrana. Zatem połączenie pokojowych stosunków z obcymi mocarstwami i stabilności politycznej w kraju stanowiło podstawę do powszechnej poprawy poziomu życia Ateńczyków w drugiej połowie VI wieku.