Wprowadzenie do Historii Świata

Artykuł przedstawia główne zasady stosowane w podejściu historycznym do klasyfikacji okresów, w tym powszechnie uznane nazwy i definicje chronologiczne.

Wymieniamy tutaj cywilizacje obecne w zbiorach biblioteki, wyjaśniając tematy publikacji i podając bezpośrednie odnośniki.

Celem artykułu jest poinformowanie czytelnika o ogólnych zastosowanych podejściach oraz użytej metodologii.

Cała treść ma charakter edukacyjny i ma na celu popularyzację wiedzy historycznej wśród szerokiego grona odbiorców — od uczniów po ogół społeczeństwa.

Skrócona klasyfikacja okresów historycznych

Podzieliliśmy podejścia do klasyfikacji okresów na dwie sekcje. Tutaj zobaczysz bardziej skróconą, tak zwaną klasyczną klasyfikację, stosowaną głównie w programach szkolnych oraz w latach 60. Druga sekcja rozszerza prezentację do bardziej precyzyjnej współczesnej klasyfikacji.

Prehistoria (Przed powstaniem systemów pisma)

Przed pismem; przed powstaniem państw.

  1. Ewolucja człowieka, technologie kamienne, tryb życia łowców–zbieraczy.
  2. Kończy się wraz z pojawieniem się rolnictwa oraz pisma w różnych regionach.

Świat starożytny

Od pojawienia się pisma do upadku głównych imperiów klasycznych. Typowy przedział czasowy: ok. 3300 p.n.e. – 500 n.e. (różni się w zależności od regionu).

  1. Wczesne państwa i pierwsze cywilizacje (Mezopotamia, Egipt, Indus, Chiny).
  2. Społeczeństwa epoki brązu i żelaza.
  3. Ekspansja kultur klasycznych (Grecja, Rzym, Persja, Indie, Chiny).
  4. Powstawanie rozległych sieci handlowych i kodyfikowanych religii.

Średniowiecze / Świat postklasyczny

Po załamaniu się świata klasycznego; formowanie nowych porządków kulturowych i politycznych. Typowy przedział czasowy: ok. 500 – 1500 n.e.

  1. Bizancjum, kalifaty islamskie, średniowieczna Europa, królestwa Afryki, Chiny dynastii Tang–Song.
  2. Narastająca regionalizacja, a następnie rozwój łączności globalnej.
  3. Wzrost struktur feudalnych, państw religijnych i nowych imperiów.

Wczesna epoka nowożytna

Przejście do globalizacji, nauki i wczesnego kapitalizmu. Typowy przedział czasowy: ok. 1500 – 1800.

  1. Renesans, reformacja, rewolucja naukowa.
  2. Ekspansja morska i powstawanie imperiów globalnych.
  3. Przemiany gospodarcze przed epoką industrialną i urbanizacja.

Epoka nowoczesna

Globalna przemiana przemysłowa, polityczna i społeczna. Typowy przedział czasowy: ok. 1800 – 1945.

  1. Rewolucja przemysłowa, państwa narodowe, ruchy demokratyczne i rewolucyjne.
  2. Imperializm, wojny światowe, dekolonizacja.
  3. Gwałtowny rozwój nauki i technologii.

Okres współczesny

Od zakończenia II wojny światowej do dziś; świat globalnie powiązany. Typowy przedział czasowy: 1945 – obecnie.

  1. Zimna wojna, era nuklearna, era kosmiczna.
  2. Rewolucje informacyjne i cyfrowe, globalizacja.
  3. Wyzwania klimatyczne, wielobiegunowa geopolityka, a liczne źródła podkreślają, że okres ten bywa postrzegany nie jako przedmiot historii, lecz dyscyplin bliższych socjologii, politologii i dziedzin pokrewnych.

Zbiór dotyczący świata starożytnego i prehistorycznego przedstawia szeroki zakres ogólnych i szczegółowych publikacji o królestwie Sumerów, cywilizacji babilońskiej, Persji, Grecji i jej polis, z dogłębnymi badaniami nad strukturą społeczno-ekonomiczną starożytnych Greków oraz nad wybitnymi greckimi filozofami i politykami, takimi jak Arystoteles, Diodor Sycylijski, Herodot, Plutarch, Tukidydes, Ksenofont; starożytnym Rzymie, Imperium Rzymskim i drodze Rzymu od osady do potężnego imperium, z wyszczególnieniem wszystkich kluczowych etapów – od siedmiu królów Rzymu, okresu bezkrólewia i upadku monarchii rzymskiej, przez ewolucję *Respublica Romana*, fundamenty prawa rzymskiego znane jako wygenerowane przez decemwirów Dwanaście Tablic, aż po późniejsze metamorfozy prowadzące do współrządów cesarzy i senatu, pierwszej tyranii i politycznych gier w Rzymie. Królestwo żydowskie, zwane również królestwem Izraelitów, biblijnie określane jako Dom Dawida, jego droga historyczna – od pierwszych zapisów, niewoli, wypędzenia z terenów ojczystych, po odrodzenie jako trzecia siła oraz dzieje świątyń żydowskich. Cywilizacja Indusu (Harappa), jej zbieranie się i formowanie państwa z rozproszonych, przeważnie niepowiązanych plemion w kulturę o rozwiniętej administracji. Chiny od najwcześniejszych osad po reorganizację administracyjną dynastii Shang, z ich systemem feudalnym oraz porównaniem do średniowiecznej Europy. Cywilizacje kontynentu amerykańskiego – ogólny przegląd, zestawienie oraz porównanie ich rozwoju z losami cywilizacji śródziemnomorskich. Sekcja zawiera również kilka krótkich, powierzchownych opracowań mających na celu przedstawienie koncepcji i ogólnego zarysu poświęconych cywilizacjom lub grupie cywilizacji, wraz z analizą porównawczą. [Odwiedź sekcję, klikając akapit.]

Biblioteka historii średniowiecza to zbiór publikacji obejmujący wszystkie główne metamorfozy cywilizacyjne (połączyliśmy tu okres średniowieczny oraz częściowo wczesnonowożytny ze względu na trudność jednoznacznego oddzielenia niektórych procesów), kontynuujący śledzenie ewolucyjnych procesów w dziejach ludzkości. Obejmuje świat postklasyczny, wczesne chrześcijaństwo, narodziny świata ewangelicznego, okres inkwizycji, epokę krzyżowców, narodziny i wzrost świata islamu, powstanie Imperium Osmańskiego, rozwój Bliskiego Wschodu, wczesne osiągnięcia naukowe, a także ucieczkę i nacisk autorytetu religijnego wobec rozwoju nauki, przy jednoczesnym paradoksie, że wielu czołowych działaczy religijnych było jednocześnie uczonymi. Upadek i koniec Cesarstwa Bizantyjskiego. Prześledzimy politykę samowystarczalności cywilizacji chińskiej, kontynuację rozwoju kultury japońskiej, jej unikalny system feudalny oraz porównanie podejścia feudalnego Japonii do hierarchii europejskiej. Będziemy świadkami tragedii podboju obu Ameryk oraz upadku wielkich cywilizacji amerykańskich wskutek konsekwencji odkrycia Kolumba. Jednocześnie sekcja przedstawia serię publikacji porównawczych, które będą doskonałymi tutorialami dla głębszego zrozumienia procesów historycznych tego okresu. Fundamenty Anglii i jej królestw, epoka Karolingów, Francja, Włochy, księstwa niemieckie, cywilizacje Europy Wschodniej, kultura ukraińska, ludy nordyckie, wpływ wikingów na przeobrażenia etniczne świata, inwazja mongolska i reorganizacja Europy Wschodniej pod ich panowaniem, powstanie Rusi jako wasala władzy mongolskiej oraz zanik państw-miast pod presją mongolskich zasad wojskowych i politycznych, a także wiele innych wydarzeń tego okresu (np. wojna stuletnia, postać Karola de Blois-Châtillon i jej wpływ na dzieje średniowiecznej Francji). [Odwiedź sekcję, klikając akapit...]

Epoka romantyczna, której towarzyszyły liczne konflikty i wojny – takie jak wojna trzydziestoletnia, wielka rewolucja francuska, pierwsza Republika Francuska, przywrócenie władzy jedynowładczej, cesarz Francji, pierwsze państwo narodowe świata, rewolucja naukowa, francusko-centryczny świat kultury, druga fala rozkwitu filozofii, ekspansja Imperium Rosyjskiego, ograniczenie wpływów Imperium Osmańskiego, zmniejszenie znaczenia papieskiego władztwa nad państwami chrześcijańskimi, koniec inkwizycji, zagadka prochu i poszukiwanie sekretu „magii prochowej” – oraz wiele innych publikacji znajduje się w sekcji epoki. [Epoka renesansu (ok. 1500 – 1800), odwiedź bibliotekę, klikając akapit.]

Zbiór publikacji dotyczących epoki nowoczesnej znajdziesz w sekcji Modern Period (ok. 1800 – 1945). Wszystkie wydarzenia, takie jak dominacja europejska, rewolucja przemysłowa, druga fala rewolucji naukowej, utrata wpływu religii na społeczeństwa, wpływ darwinizmu na podejścia naukowe i filozoficzne, ukształtowanie nauk medycznych, narodziny historii jako dyscypliny naukowej, rozkwit Imperium Brytyjskiego, wojna secesyjna w USA, droga USA od kolonii do niepodległości, upadek imperiów, marksizm i utopijne teorie nierówności społecznych oraz wykorzystywania człowieka przez człowieka, pierwsze zastosowania demokracji i reorganizacja filozofii demokratycznej w podejściu amerykańskim, wielka wojna, II wojna światowa, upadek państwowości chińskiej, dwie Chiny, Liga Narodów i jej rozpad, imperium sowieckie oraz świat zachodni – wszystkie te wydarzenia i wiele innych znajduje się w sekcji. [Odwiedź sekcję, aby zobaczyć wszystkie publikacje i tutoriale]

Biblioteka Cywilizacji Porównawczych zawiera obszerne publikacje złożone z przeglądów cywilizacji w formie jednej całości, swoistej „mapy cywilizacyjnej świata”, służącej analizom porównawczym, a także duże opracowania poświęcone poszczególnym cywilizacjom, przedstawiające zwięzły, lecz kompleksowy przegląd ich dziejów od prehistorii po czasy współczesne, z uwzględnieniem kluczowych etapów ich rozwoju. Tematy obejmują badania cywilizacji amerykańskich, starożytnych cywilizacji basenu Morza Śródziemnego, Japonii, Chin, cywilizacji Indusu, Korei, dziejów Europy Zachodniej i Wschodniej, przemian Australii, wpływu Imperium Rzymskiego na historię świata, znaczenia Imperium Osmańskiego, globalizacji w nowoczesności oraz wiele innych złożonych materiałów analitycznych i badawczych, które mogą służyć jako tutoriale, baza badawcza lub po prostu wartościowa lektura dla pasjonatów historii. [Zobacz publikacje, klikając akapit]

Globalne Klasyfikacje Okresów Historycznych (Rozszerzone, Powszechnie Akceptowane)

Jak wcześniej zaznaczyliśmy, tutaj przedstawiamy szeroko akceptowaną periodyzację stosowaną w podejściu historiograficznym.

Prehistoria (Przed systemami pisma)

Prehistoria różni się w zależności od regionu, ponieważ pismo pojawia się w różnych miejscach w odmiennych okresach.

Paleolit (Stara Epoka Kamienia)

ok. 3,3 mln lat temu – 10 000 p.n.e.

  • Pojawienie się najwcześniejszych narzędzi kamiennych.
  • Społeczności w pełni zbieracko-łowieckie.
  • Postępujący rozwój kognitywny, społeczny i technologiczny (ogień, zachowania symboliczne, sieci dalekosiężnych kontaktów).

Mezolit (Środkowa Epoka Kamienia / Epipaleolit)

ok. 10 000 – 6 000 p.n.e. (zależnie od regionu)

  • Okres przejściowy po ostatnim zlodowaceniu.
  • Szerokie strategie zdobywania pożywienia, narzędzia mikrolityczne.
  • W niektórych regionach pojawiają się społeczności częściowo osiadłe.

Neolit (Nowa Epoka Kamienia)

ok. 10 000 – 3 000 p.n.e. (różnice regionalne)

  • Udomowienie roślin i zwierząt.
  • Stałe osady, ceramika, tkactwo.
  • Pierwsze ośrodki proto-miejskie; wczesne architektury rytualne.

Chalkolit (Epoka Miedzi)

ok. 5 000 – 3 000 p.n.e.

  • Początki metalurgii (miedź), przy nadal dominujących narzędziach kamiennych.
  • Wzrost stratyfikacji społecznej; intensyfikacja dalekosiężnego handlu.

Historia Starożytna (Wczesne państwa → Świat klasyczny)

Epoka Brązu

ok. 3300 – 1200 p.n.e.

  • Pojawienie się pisma (Mezopotamia, Egipt, Dolina Indusu, Chiny).
  • Urbanizacja, administracja, prawo stanowione.
  • Powstanie złożonych państw i pierwszych imperiów.

Epoka Żelaza

ok. 1200 – 500 p.n.e. (zmienne regionalnie)

  • Powszechne użycie narzędzi i broni żelaznych.
  • Wzrost potężnych państw i imperiów (Neoasyryjskie, dynastia Zhou w Chinach, organizmy wedyjskie).
  • Ukształtowanie cywilizacji klasycznych.

Antyk Klasyczny

ok. 500 p.n.e. – 500 n.e.

  • Polis greckie, świat hellenistyczny, Republika i Imperium Rzymskie.
  • Mauria / Gupta w Indiach, Chiny Qin–Han.
  • Rozwój filozofii, nauki, globalnych szlaków handlowych i religii światowych.

Epoka Późnoantyczna i Wczesnośredniowieczna (Świat postklasyczny)

Późna Antyczność

ok. 250 – 750 n.e.

  • Przekształcenie świata rzymskiego; wzrost znaczenia Bizancjum.
  • Rozprzestrzenienie chrześcijaństwa i powstanie islamu.
  • Kształtowanie się wczesnych organizmów średniowiecznych w Eurazji.

Wczesne Średniowiecze

ok. 500 – 1000 n.e.

  • Fragmentacja i regionalizacja struktur władzy.
  • Epoka wikingów, świat karoliński, wczesne organizmy słowiańskie i stepowe.
  • Przejście między dynastiami Tang i Song w Chinach; klasyczny rozkwit cywilizacji Majów.

Średniowiecze pełne

ok. 1000 – 1300 n.e.

  • Konsolidacja feudalna; ekspansja rolnicza.
  • Wyprawy krzyżowe; intensyfikacja handlu (Jedwabny Szlak, Ocean Indyjski).
  • Rewolucja gospodarcza dynastii Song.

Późne Średniowiecze

ok. 1300 – 1500 n.e.

  • Kryzysy: zaraza, zmiany klimatu, fragmentacja polityczna.
  • Powstawanie wczesnych monarchii terytorialnych (nie w znaczeniu „narodowym” współczesnym, lecz jako określenie terytorialne pod najwyższą władzą senioralną).
  • Ruchy kulturalne poprzedzające renesans.

Wczesna Epoka Nowożytna

Renesans

ok. 1400 – 1600

  • Odrodzenie nauk klasycznych, sztuki i nauki.
  • Przekształcenia życia miejskiego i kultury intelektualnej.

Era Odkryć Geograficznych / Ekspansja Morska

ok. 1400 – 1700

  • Globalne sieci morskie Europy.
  • Wymiana kolumbijska, pierwsze imperia kolonialne.
  • Intensyfikacja kontaktów Afro-Eurazja-Ameryki.

Reformacja i Konflikty Religijne

ok. 1500 – 1650

  • Rozłam protestancko-katolicki; powstawanie państw wyznaniowych.

Rewolucja Naukowa

ok. 1550 – 1700

  • Systematyczna nauka empiryczna, fundamenty fizyki, astronomii i biologii.

Oświecenie i Wczesna Industrializacja

ok. 1650 – 1800

  • Racjonalizm, wczesne idee liberalne.
  • Przedindustrialne wzrosty gospodarcze.

Epoka Nowoczesna (Industrialna i Współczesna)

Rewolucja Przemysłowa

ok. 1760 – 1840

  • Mechanizacja, fabryki, maszyna parowa.
  • Głębokie przemiany społeczne i demograficzne.

Era Rewolucji

koniec XVIII – początek XIX w.

  • Rewolucja amerykańska, francuska i latynoamerykańskie.
  • Przekształcenia struktur politycznych.

XIX wiek / Era Imperialna

ok. 1800 – 1914

  • Państwa narodowe, globalne imperia, kapitalizm przemysłowy.
  • Postępy w nauce, transporcie i komunikacji.

Wczesne XX stulecie / Wojny światowe

1914 – 1945

  • I i II wojna światowa; globalna restrukturyzacja geopolityczna.
  • Wzrost ideologii totalitarnych, mobilizacja masowa.

Okres Współczesny

Epoka Zimnej Wojny

1945 – 1991

  • Świat bipolarny: USA vs ZSRR.
  • Dekolonizacja; przyspieszenie technologiczne (energia jądrowa, kosmos, informatyka).
  • Powstanie instytucji globalnych.

Czasy Nowoczesne

1991 – dziś

  • Nie stanowią przedmiotu analizy historycznej i mogą być rozpatrywane naukowo dopiero po upływie około 45 lat od danych wydarzeń.

Alternatywne Makro-periodyzacje (Popularne modele akademickie)

System trzech epok

  • Epoka Kamienia → paleolit, mezolit, neolit
  • Epoka Brązu
  • Epoka Żelaza

Ramy antropocenu

Szeroko stosowane w archeologii, historii środowiskowej i antropologii:

  • Era zbieracko-łowiecka (paleolit)
  • Era agrarna (neolit holocenu → 1800)
  • Era przemysłowo-kopalna (1800 – (teraźniejszość − 45 lat))

Globalne okresy gospodarcze

  • Pre-agrarny
  • Państwa agrarno-trybutarne
  • Światowy system handlowo-merkantylny
  • Dominacja rynków industrialnych
  • Dominacja rynków informacyjnych i usługowych